İçeriğe geç
hızlıkavra
Dersler

3Konu 3 / 34
Temel Konular (9 ve 10. Sınıf)

Asitler, Bazlar ve Tuzlar

Limon suyunun ekşiliğinden ve sabunun kayganlığından indikatörlere ve pH kâğıdına, suda hidronyum ve hidroksit iyonu oluşumundan asit ve baz gibi davranan oksitlere, nötralleşmenin mol hesabından metallerin asit ve bazlarla tepkimesine, asit yağmurundan evdeki güvenlik kurallarına ve beş yaygın tuza ilerliyoruz.

  • 10. sınıf
  • AYT sıklığı
  • 40 dk
Görsel anlatımla başla14 adım · sıfırdan başlar · az yazı, bol 3B

LevhaAsitler, Bazlar ve TuzlarAsitler, Bazlar ve Tuzlar

Lahana suyu üç renk

Levhadaki üç behere kırmızı lahana suyu damlıyor: limon suyu kırmızıya, saf su mora, çamaşır sodası çözeltisi yeşile dönüyor. Rengi ortama göre değişen bu maddelere indikatör denir; bu sayfada rengin ardındaki iyonları göreceksin.

Isınma

Başlamadan: mol, iyon, denkleştirme

Puansız. Takıldığın yer olursa ön koşul konuya göz at.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

88 g NaOH kaç moldür? (NaOH =40= 40 g/mol)

Açıklama

n=mMA=840=0,2n = \dfrac{m}{M_A} = \dfrac{8}{40} = 0{,}2 mol. Ayrıntı: Mol Kavramı ve Kimyasal Hesaplamalar.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

Na+\text{Na}^+ ve SO42−\text{SO}_4^{2-} iyonlarından oluşan sodyum sülfatın formülü hangisidir?

Açıklama

İki Na+\text{Na}^+ (+2+2) bir SO42−\text{SO}_4^{2-} (−2-2) ile yükü sıfırlar: Na2SO4\text{Na}_2\text{SO}_4.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

Al+HCl⟶AlCl3+H2\text{Al} + \text{HCl} \longrightarrow \text{AlCl}_3 + \text{H}_2 denklemi en küçük tam sayılarla denkleştirilince H2\text{H}_2’nin katsayısı kaç olur?

Açıklama

2 Al+6 HCl⟶2 AlCl3+3 H22\,\text{Al} + 6\,\text{HCl} \longrightarrow 2\,\text{AlCl}_3 + 3\,\text{H}_2: iki yanda 22 Al, 66 H ve 66 Cl var.

Temel

Asit ve bazı tanımak

1. Asit Ekşi ve Aşındırıcı, Baz Acı ve Kaygandır

Limon suyu ve sirke ekşidir; mermeri ve metali aşındırır. Sabun, kireç ve deterjan elde kaygan bir his bırakır; bu his bazlığın belirtisidir.

ÖzellikAsitBaz
Tat (laboratuvarda tadılmaz)ekşiacı
Dokunmayakıcı, aşındırıcıkaygan, yakıcı
Turnusol kâğıdımaviyi kırmızıya çevirirkırmızıyı maviye çevirir
Metallerleaktif metallerle H2\text{H}_2 veriryalnız amfoter metallerle H2\text{H}_2 verir
Sulu çözeltielektrik iletirelektrik iletir

Asit ile baz birbirinin etkisini giderir; bu tepkimeye nötralleşme denir (Bölüm 5).

2. İndikatör ve pH Kâğıdı: Rengi Okumak

pH şeridinde günlük maddeler

Levhadaki uzun şerit 00’dan 1414’e uzanıyor; her madde kendi pH değerinin üstünde duruyor. Ortadaki 77 nötrdür; sola gittikçe asitlik, sağa gittikçe bazlık artar.

İndikatörAsidik ortamNötr ortamBazik ortam
Mavi turnusol kâğıdıkırmızı olurdeğişmezdeğişmez
Kırmızı turnusol kâğıdıdeğişmezdeğişmezmavi olur
Fenolftaleinrenksizrenksizpembe
Kırmızı lahana suyukırmızımoryeşil
pH kâğıdıkırmızı, turuncuyeşilmavi, mor

Evde de indikatör var: demli çaya limon sıkınca rengi açılır, siyah üzüm suyu da ortama göre renk değiştirir. pH kâğıdı rengini kutudaki renk cetveliyle karşılaştırarak bir sayı verir.

Kazanımdaki altı çözeltinin pH kâğıdıyla okunan yaklaşık değerleri.

Örnek

kolay

pH kâğıdıyla altı çözelti

pH kâğıdıyla ölçülen yaklaşık değerler şöyledir: HCl çözeltisi 11, limon suyu 22, sirke 33, NaCl çözeltisi 77, çamaşır suyu 1212, NaOH çözeltisi 1313.

Hangileri asidik, hangileri baziktir? En asidik ve en bazik olan hangisidir? Fenolftalein hangilerinde pembeleşir?

pH’si 77’den küçük olanlar asidiktir: HCl, limon suyu, sirke. 77’den büyük olanlar baziktir: çamaşır suyu, NaOH. NaCl çözeltisi nötrdür.

pH küçüldükçe asitlik artar: en asidik HCl (11). pH büyüdükçe bazlık artar: en bazik NaOH (1313).

Fenolftalein yalnız bazik ortamda pembedir; asidik ve nötr çözeltide renksiz kalır.

Sonuç

Asidik: HCl, limon suyu, sirke. Bazik: çamaşır suyu, NaOH. En asidik HCl, en bazik NaOH; fenolftalein çamaşır suyunda ve NaOH’de pembeleşir.

Ürün ambalajlarında da pH yazar. “pH 5,55{,}5” yazan bir şampuan hafif asidiktir; cildin doğal pH’si de bu civardadır.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

Bir sıvı sabunun ambalajında “pH 5,55{,}5” yazıyor. Bu sabun için hangisi doğrudur?

Açıklama

5,5<75{,}5 < 7 olduğu için asidik, 77’ye yakın olduğu için hafif asidiktir. Limon suyu (≈2\approx 2) çok daha asidiktir.

3. Asit Suda H3O+\text{H}_3\text{O}^+, Baz OH−\text{OH}^- Oluşturur

HCl protonunu suya veriyor

Levhada bir HCl molekülü su moleküllerinin arasına giriyor. Hidrojen, çekirdeğini (H+\text{H}^+, proton) bir su molekülüne bırakır; ortaya hidronyum (H3O+\text{H}_3\text{O}^+) ve Cl−\text{Cl}^- iyonu çıkar.

H3O+\text{H}_3\text{O}^+ kısaca H+\text{H}^+ diye de yazılır. Saf suda da çok az H3O+\text{H}_3\text{O}^+ ve OH−\text{OH}^- vardır ama sayıları eşittir; bu yüzden su nötrdür.

NaOH ayrışıyor, NH3\text{NH}_3 proton alıyor

Üstte NaOH kristali suda Na+\text{Na}^+ ve OH−\text{OH}^- iyonlarına ayrışıyor. Altta formülünde OH bulunmayan NH3\text{NH}_3 bir su molekülünden proton alıyor: NH4+\text{NH}_4^+ ve OH−\text{OH}^- oluşuyor. OH−\text{OH}^- iyonları camgöbeği haleli.

NH3(g)+H2O(s)⇌NH4+(suda)+OH−(suda)\text{NH}_3(\text{g}) + \text{H}_2\text{O}(\text{s}) \rightleftharpoons \text{NH}_4^+(\text{suda}) + \text{OH}^-(\text{suda})

Bu tepkime sonuna kadar gitmez; NH3\text{NH}_3 moleküllerinin az bir kısmı OH−\text{OH}^- oluşturur. Yine de OH−\text{OH}^- sayısı H3O+\text{H}_3\text{O}^+ sayısını geçtiği için çözelti baziktir.

Örnek

kolay

Suda kaç mol iyon?

0,10{,}1 mol HNO3\text{HNO}_3 ve 0,10{,}1 mol Ca(OH)2\text{Ca(OH)}_2 ayrı kaplarda yeterli miktarda suda tamamen çözünüyor. Her kapta hangi iyonlardan kaçar mol oluşur?

HNO3\text{HNO}_3 protonunu suya verir: HNO3+H2O⟶H3O++NO3−\text{HNO}_3 + \text{H}_2\text{O} \longrightarrow \text{H}_3\text{O}^+ + \text{NO}_3^-. Katsayılar 1:1:11 : 1 : 1.

Ca(OH)2\text{Ca(OH)}_2 iyonlarına ayrışır: Ca(OH)2⟶Ca2++2 OH−\text{Ca(OH)}_2 \longrightarrow \text{Ca}^{2+} + 2\,\text{OH}^-. Bir birimden iki OH−\text{OH}^- çıkar.

Sonuç

Birinci kap: 0,10{,}1 mol H3O+\text{H}_3\text{O}^+ ve 0,10{,}1 mol NO3−\text{NO}_3^-. İkinci kap: 0,10{,}1 mol Ca2+\text{Ca}^{2+} ve 0,20{,}2 mol OH−\text{OH}^-.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

Aşağıdakilerden hangisi suda çözündüğünde OH−\text{OH}^- iyonu oluşturur?

Açıklama

NH3+H2O⇌NH4++OH−\text{NH}_3 + \text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{NH}_4^+ + \text{OH}^-. Bazlık formüldeki OH’den değil, suda oluşan OH−\text{OH}^-’den anlaşılır.

Asitlerin ve bazların suda ne kadar iyonlaştığı (kuvvetli ve zayıf asit) ve pH hesabı 11. sınıf konusudur: Asit-Baz Dengesi ve pH.

Orta

Oksitler, nötralleşme ve metaller

4. Suyla Asit ya da Baz Oluşturan Oksitler

Ametal oksitlerinin çoğu suyla asit, aktif metal oksitleri suyla baz oluşturur. Formülde H olmasa da çözelti asit ya da baz gibi davranır.

CO2\text{CO}_2 asit, CaO baz oluşturuyor

Soldaki behere CO2\text{CO}_2 kabarcıkları giriyor; lahana suyu mordan kırmızıya dönüyor. Sağdaki behere sönmemiş kireç (CaO) dökülüyor; su ısınıyor (termometre yükseliyor) ve renk yeşile kayıyor.

Her ametal oksidi asidik değildir: CO ve NO suyla asit oluşturmaz, bunlara nötr oksit denir. Gazoz ve maden suyunun hafif ekşiliği çözünmüş CO2\text{CO}_2’den gelir.

Örnek

orta

Hangi oksit hangi rengi verir?

SO2\text{SO}_2, CaO, N2O5\text{N}_2\text{O}_5, NH3\text{NH}_3 ve NaCl ayrı kaplardaki saf suda çözünüyor. Hangi çözeltiler mavi turnusolu kırmızıya çevirir, hangileri fenolftaleini pembeleştirir?

Önce her maddenin suyla ne oluşturduğunu yaz: SO2→H2SO3\text{SO}_2 \to \text{H}_2\text{SO}_3, N2O5→HNO3\text{N}_2\text{O}_5 \to \text{HNO}_3; ikisi de asit, çözelti asidik.

CaO→Ca(OH)2\text{CaO} \to \text{Ca(OH)}_2 ve NH3→NH4++OH−\text{NH}_3 \to \text{NH}_4^+ + \text{OH}^-: ikisi de OH−\text{OH}^- oluşturur, çözelti bazik.

NaCl suda yalnız Na+\text{Na}^+ ve Cl−\text{Cl}^- verir; çözelti nötrdür, iki indikatörün rengini de değiştirmez.

Sonuç

Mavi turnusolu kırmızıya çevirenler: SO2\text{SO}_2 ve N2O5\text{N}_2\text{O}_5 çözeltileri. Fenolftaleini pembeleştirenler: CaO ve NH3\text{NH}_3 çözeltileri.

5. Nötralleşme: Asit + Baz → Tuz + Su

H3O+\text{H}_3\text{O}^+ ile OH−\text{OH}^- su oluyor

Asit dolu behere damlalıktan NaOH çözeltisi damlıyor. Her OH−\text{OH}^- bir H3O+\text{H}_3\text{O}^+ ile birleşip iki su molekülü oluşturur; Na+\text{Na}^+ ve Cl−\text{Cl}^- ortamda kalır. Son H3O+\text{H}_3\text{O}^+ da tükenince lahana suyu kırmızıdan mora döner.

Okuldaki deneyde fenolftaleinli NaOH çözeltisine, pembe renk kaybolana kadar H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 eklenir. Çözelti buharlaştırılınca beyaz sodyum sülfat kristalleri kalır; karışım tepkime sırasında ısınır.

H2SO4+2 NaOH⟶Na2SO4+2 H2O\text{H}_2\text{SO}_4 + 2\,\text{NaOH} \longrightarrow \text{Na}_2\text{SO}_4 + 2\,\text{H}_2\text{O}

Örnek

orta

Sodyum sülfat deneyinin hesabı

44 g NaOH’yi tam nötralleştirmek için kaç gram H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 gerekir? Kaç gram Na2SO4\text{Na}_2\text{SO}_4 oluşur? (NaOH =40= 40, H2SO4=98\text{H}_2\text{SO}_4 = 98, Na2SO4=142\text{Na}_2\text{SO}_4 = 142 g/mol)

Mole çevir: nNaOH=440=0,1n_{\text{NaOH}} = \dfrac{4}{40} = 0{,}1 mol.

Denklemde H2SO4:NaOH=1:2\text{H}_2\text{SO}_4 : \text{NaOH} = 1 : 2; asidin mol sayısı bazınkinin yarısıdır: 0,050{,}05 mol.

Kütleye çevir: 0,05⋅98=4,90{,}05 \cdot 98 = 4{,}9 g asit ve 0,05⋅142=7,10{,}05 \cdot 142 = 7{,}1 g tuz. Denetim: 4+4,9=7,1+0,1⋅184 + 4{,}9 = 7{,}1 + 0{,}1 \cdot 18, kütle korunuyor.

Sonuç

4,94{,}9 g H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 gerekir; 7,17{,}1 g Na2SO4\text{Na}_2\text{SO}_4 oluşur.

Örnek

orta

Hangisi artar, ortam ne olur?

0,30{,}3 mol HCl içeren çözeltiye 0,10{,}1 mol Ca(OH)2\text{Ca(OH)}_2 ekleniyor. Tepkime sonunda hangi maddeden kaç mol artar, kaç mol tuz oluşur ve ortam asidik mi bazik mi olur?

Denklemi yaz: 2 HCl+Ca(OH)2⟶CaCl2+2 H2O2\,\text{HCl} + \text{Ca(OH)}_2 \longrightarrow \text{CaCl}_2 + 2\,\text{H}_2\text{O}.

0,10{,}1 mol Ca(OH)2\text{Ca(OH)}_2, 0,20{,}2 mol HCl ile tepkimeye girer. Elde 0,30{,}3 mol HCl var; baz önce biter.

Artan: 0,3−0,2=0,10{,}3 - 0{,}2 = 0{,}1 mol HCl. Oluşan: 0,10{,}1 mol CaCl2\text{CaCl}_2 ve 0,20{,}2 mol su. Artan madde asit olduğu için ortam asidiktir.

Sonuç

0,10{,}1 mol HCl artar, 0,10{,}1 mol CaCl2\text{CaCl}_2 oluşur; ortam asidiktir.

Mol tablosu: önce biten baz değişimi belirler, artan HCl ortamı asidik yapar.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

0,10{,}1 mol H3PO4\text{H}_3\text{PO}_4’ü tam nötralleştirmek için kaç mol KOH gerekir?

Açıklama

H3PO4+3 KOH⟶K3PO4+3 H2O\text{H}_3\text{PO}_4 + 3\,\text{KOH} \longrightarrow \text{K}_3\text{PO}_4 + 3\,\text{H}_2\text{O}: 0,1⋅3=0,30{,}1 \cdot 3 = 0{,}3 mol KOH.

6. Metaller ve Asitler: Aktif, Yarı Soy, Soy

Mg köpürüyor, Cu sessiz

Üç tüpte aynı HCl çözeltisi var. Magnezyum şerit hızla köpürür ve tüpün ağzındaki balon H2\text{H}_2 ile şişer; çinko daha yavaş köpürür, bakır tel hiç değişmez.

  • Aktif metaller: HCl ve seyreltik H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 ile H2\text{H}_2 verir. Na, K ve Ca gibi çok aktif olanlar suyla bile H2\text{H}_2 çıkarır.
  • Yarı soy metaller (Cu, Hg, Ag): HCl ile tepkime vermez. HNO3\text{HNO}_3 ve derişik H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 gibi oksijenli asitlerde çözünür ama H2\text{H}_2 çıkmaz.
  • Soy metaller (Au, Pt): bu asitlerde de çözünmez; yalnız kral suyunda (3 hacim derişik HCl, 1 hacim derişik HNO3\text{HNO}_3) çözünür.
Bir metalin sınıfını iki ya da üç gözlemle bul.

Örnek

orta

Çinko çıkarır, bakır çıkarmaz

6,56{,}5 g çinko yeterli miktarda HCl çözeltisine atılıyor. Normal şartlarda kaç litre H2\text{H}_2 çıkar? Deney 6,56{,}5 g bakırla yapılsaydı ne gözlenirdi? (Zn =65= 65 g/mol)

Mole çevir: nZn=6,565=0,1n_{\text{Zn}} = \dfrac{6{,}5}{65} = 0{,}1 mol.

Zn+2 HCl⟶ZnCl2+H2\text{Zn} + 2\,\text{HCl} \longrightarrow \text{ZnCl}_2 + \text{H}_2: Zn ile H2\text{H}_2 1:11 : 1; 0,10{,}1 mol H2\text{H}_2 oluşur, NŞ’de 0,1⋅22,4=2,240{,}1 \cdot 22{,}4 = 2{,}24 L.

Bakır yarı soy metaldir; HCl ile tepkime vermez. Kütle ne olursa olsun gaz çıkmaz.

Sonuç

Çinkodan 2,242{,}24 L H2\text{H}_2 çıkar; bakırda gaz çıkışı gözlenmez.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

Aşağıdaki metallerden hangisi seyreltik HCl çözeltisine atıldığında H2\text{H}_2 gazı çıkmaz?

Açıklama

Gümüş yarı soy metaldir; HCl ile tepkime vermez. HNO3\text{HNO}_3’te çözünür ama H2\text{H}_2 çıkarmaz.

Metallerin aktiflik sırasının nedeni indirgenme potansiyelidir: Elektrot Potansiyelleri ve Piller.

7. Amfoter Metaller: Asitle de Bazla da H2\text{H}_2

Alüminyum iki tüpte de gaz veriyor

Soldaki iki tüpte alüminyum folyo var: biri HCl’de, öteki NaOH’de. İki tüpte de kabarcık çıkar ve balonlar eşit şişer; sağdaki magnezyum ise yalnız HCl’li tüpte tepkime verir.

Na3AlO3\text{Na}_3\text{AlO}_3 sodyum alüminat, Na2ZnO2\text{Na}_2\text{ZnO}_2 sodyum zinkattır. İki denklemde de 22 mol Al 33 mol H2\text{H}_2 verir: eşit miktar alüminyum asitte de bazda da aynı hacimde gaz çıkarır.

Alüminyum iki çözeltide de aynı miktarda H2\text{H}_2 verir; magnezyum yalnız asitte.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

Aşağıdaki metallerden hangisi hem HCl hem NaOH çözeltisiyle H2\text{H}_2 gazı oluşturur?

Açıklama

Çinko amfoterdir: Zn+2 HCl⟶ZnCl2+H2\text{Zn} + 2\,\text{HCl} \longrightarrow \text{ZnCl}_2 + \text{H}_2 ve Zn+2 NaOH⟶Na2ZnO2+H2\text{Zn} + 2\,\text{NaOH} \longrightarrow \text{Na}_2\text{ZnO}_2 + \text{H}_2.

İleri

Günlük hayat: asit yağmuru, güvenlik ve tuzlar

8. Asit Yağmuru: Bacadan Mermere

Havadaki CO2\text{CO}_2 yüzünden normal yağmur da hafif asidiktir (pH yaklaşık 5,65{,}6). Kömür ve petrol yanınca çıkan kükürt ve azot oksitleri pH’yi bunun altına indirir; buna asit yağmuru denir.

Asit yağmuru mermeri aşındırıyor

Bacadan çıkan SO2\text{SO}_2 ve NO2\text{NO}_2 bulutta oksijen ve suyla H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 ile HNO3\text{HNO}_3’e dönüşüyor. Yağmur mermer heykele düştükçe yüzeyden CO2\text{CO}_2 kabarcıkları çıkar ve heykelin hatları silikleşir.

Bacadan çıkan oksitler bulutta aside döner; yağmur mermeri aşındırır.

Asit yağmuru tarihi eserleri ve heykelleri aşındırır, köprü ve demir yapıların paslanmasını hızlandırır. Göl ve toprağı asitleştirerek balıklara ve ormanlara zarar verir.

Örnek

zor

Müzedeki mermer heykel

Açık havadaki bir mermer heykelin yüzeyinden yıllar içinde asit yağmuru nedeniyle 2525 g CaCO3\text{CaCO}_3 aşınmıştır. Aşınmada en az kaç mol H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 harcanmış ve normal şartlarda kaç litre CO2\text{CO}_2 çıkmıştır? Heykelin yüzeyinde kaç gram CaSO4\text{CaSO}_4 oluşmuştur? (CaCO3=100\text{CaCO}_3 = 100, CaSO4=136\text{CaSO}_4 = 136 g/mol)

Mole çevir: nCaCO3=25100=0,25n_{\text{CaCO}_3} = \dfrac{25}{100} = 0{,}25 mol.

CaCO3+H2SO4⟶CaSO4+H2O+CO2\text{CaCO}_3 + \text{H}_2\text{SO}_4 \longrightarrow \text{CaSO}_4 + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2: bütün katsayılar 11; 0,250{,}25 mol asit harcanır.

CO2\text{CO}_2: 0,25⋅22,4=5,60{,}25 \cdot 22{,}4 = 5{,}6 L. CaSO4\text{CaSO}_4: 0,25⋅136=340{,}25 \cdot 136 = 34 g.

Sonuç

0,250{,}25 mol H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 harcanır; 5,65{,}6 L CO2\text{CO}_2 çıkar; 3434 g CaSO4\text{CaSO}_4 oluşur.

9. Güvenli Kullanım: Karıştırma, Seyreltme, Temizlik

  • Çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırılmaz. Çamaşır suyundaki NaOCl, tuz ruhundaki HCl ile zehirli klor gazı verir: NaOCl+2 HCl⟶NaCl+H2O+Cl2\text{NaOCl} + 2\,\text{HCl} \longrightarrow \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O} + \text{Cl}_2.
  • Derişik H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4, H3PO4\text{H}_3\text{PO}_4 ve asetik asit nem çeker ve suyla karışırken çok ısı açığa çıkarır; deride ağır yanık yapar.
  • Derişik HNO3\text{HNO}_3 ve H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 yarı soy metalleri, HF camı ve porseleni aşındırır; HF bu yüzden plastik kapta saklanır.
  • Kireç ve kostik (CaO, Ca(OH)2\text{Ca(OH)}_2, NaOH) yağı, saçı ve deriyi parçalar; eldiven ve gözlükle çalışılır.
  • Lavabo açıcılar borudaki yağı ve saçı çözer ama metal boruyu aşındırır, ısınıp sıçrar; gereğinden çok kullanılan temizlik ürünleri suları da kirletir.
  • Ambalajdaki “aşındırıcı” ve “tahriş edici” işaretleri ürünün asit ya da baz gibi tehlikeli olduğunu söyler.

Su ısıtıcısındaki kireç (CaCO3\text{CaCO}_3) sirke ya da limon tuzu gibi zayıf asitlerle çözülür. Mermer tezgâha asitli temizleyici sürülmez, çünkü mermer de CaCO3\text{CaCO}_3’tür; alüminyum tencerede bazik ya da asidik temizleyici bekletilmez, çünkü alüminyum amfoterdir.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

Banyoda çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırılırsa açığa çıkan zehirli gaz hangisidir?

Açıklama

NaOCl+2 HCl⟶NaCl+H2O+Cl2\text{NaOCl} + 2\,\text{HCl} \longrightarrow \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O} + \text{Cl}_2. Klor gazı solunum yollarını ağır biçimde tahriş eder.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

Çaydanlığın dibindeki kireci (CaCO3\text{CaCO}_3) gidermek için en uygun madde hangisidir?

Açıklama

Sirkedeki asetik asit zayıf bir asittir; kireci CO2\text{CO}_2 çıkararak çözer ve metali fazla aşındırmaz.

10. Beş Tuz ve Kullanım Alanları

TuzYaygın adıKullanım alanıSulu çözeltisi
NaCl\text{NaCl}yemek tuzubesin, salamura, yollarda buzlanmayı önlemenötr
Na2CO3\text{Na}_2\text{CO}_3çamaşır sodasıcam, sabun ve deterjan yapımı, suyun sertliğini gidermebazik
NaHCO3\text{NaHCO}_3yemek sodasıkabartma tozu, mide ekşimesi ilacı, yangın söndürücühafif bazik
CaCO3\text{CaCO}_3kireç taşı, mermeryapı taşı, çimento ve kireç üretimi, tebeşir, diş macunusuda az çözünür
NH4Cl\text{NH}_4\text{Cl}nişadırkuru pil, lehimde metal yüzeyi temizleme, gübreasidik

Yemek sodası ısınınca ve asitle karşılaşınca CO2\text{CO}_2 verir; hamuru kabartan ve mide asidini gideren budur. Kireç taşı yakılınca sönmemiş kireç elde edilir:

2 NaHCO3⟶Na2CO3+H2O+CO2CaCO3⟶CaO+CO2\begin{aligned} 2\,\text{NaHCO}_3 &\longrightarrow \text{Na}_2\text{CO}_3 + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2 \\ \text{CaCO}_3 &\longrightarrow \text{CaO} + \text{CO}_2 \end{aligned}

Tuz çözeltisinin neden asidik ya da bazik olduğu 11. sınıfta işlenir: Titrasyon, Tampon ve Tuz Çözeltileri.

Örnek

zor

Kek neden kabarır?

Bir kek hamuruna 8,48{,}4 g NaHCO3\text{NaHCO}_3 konuyor. Fırında tuzun tamamı ayrışırsa normal şartlarda kaç litre CO2\text{CO}_2 oluşur? (NaHCO3=84\text{NaHCO}_3 = 84 g/mol)

Mole çevir: nNaHCO3=8,484=0,1n_{\text{NaHCO}_3} = \dfrac{8{,}4}{84} = 0{,}1 mol.

2 NaHCO3⟶Na2CO3+H2O+CO22\,\text{NaHCO}_3 \longrightarrow \text{Na}_2\text{CO}_3 + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2: iki mol tuzdan bir mol gaz; 0,050{,}05 mol CO2\text{CO}_2.

Hacme çevir: 0,05⋅22,4=1,120{,}05 \cdot 22{,}4 = 1{,}12 L. Katsayıları 1:11 : 1 sanan 2,242{,}24 L bulur.

Sonuç

1,121{,}12 L CO2\text{CO}_2 oluşur.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

Hangi tuzun sulu çözeltisi asidiktir ve kuru pillerde kullanılır?

Açıklama

Nişadırın (NH4Cl\text{NH}_4\text{Cl}) çözeltisi asidiktir; kuru pilde elektrolit, lehimde yüzey temizleyici olarak kullanılır.

11. Birleşik Soru: Alaşımda Amfoter Metal

Örnek

zor

Pirinçte ne kadar çinko var?

Pirinç, bakır ve çinkodan oluşan bir alaşımdır. 2020 g pirinç tozu yeterli miktarda HCl çözeltisine atılınca normal şartlarda 2,242{,}24 L H2\text{H}_2 çıkıyor.

Alaşımda kütlece yüzde kaç çinko vardır? Aynı toz yeterli NaOH çözeltisine atılsaydı kaç litre H2\text{H}_2 çıkardı? (Zn =65= 65 g/mol)

Bakır yarı soy metaldir; HCl ile tepkime vermez. Gazın tamamı çinkodan gelir.

nH2=2,2422,4=0,1n_{\text{H}_2} = \dfrac{2{,}24}{22{,}4} = 0{,}1 mol. Zn:H2=1:1\text{Zn} : \text{H}_2 = 1 : 1, yani 0,10{,}1 mol Zn =6,5= 6{,}5 g.

Yüzde: 6,520⋅100=32,5\dfrac{6{,}5}{20} \cdot 100 = 32{,}5.

Çinko amfoterdir: Zn+2 NaOH⟶Na2ZnO2+H2\text{Zn} + 2\,\text{NaOH} \longrightarrow \text{Na}_2\text{ZnO}_2 + \text{H}_2, oran yine 1:11 : 1. Bakır bazla da tepkime vermez.

Sonuç

Kütlece %32,5\%32{,}5 Zn; NaOH’de de 2,242{,}24 L H2\text{H}_2 çıkar.

Özet

Bu konudan aklında kalacaklar

  • Asit suda H3O+\text{H}_3\text{O}^+, baz OH−\text{OH}^- oluşturur; asit ekşi ve aşındırıcı, baz acı ve kaygandır.
  • pH: 77’den küçük asidik, 77 nötr, 77’den büyük bazik; pH küçüldükçe asitlik artar.
  • İndikatör: turnusol asitte kırmızı, bazda mavi; fenolftalein yalnız bazda pembe; lahana suyu kırmızı, mor, yeşil.
  • Oksitler: CO2\text{CO}_2, SO2\text{SO}_2, N2O5\text{N}_2\text{O}_5 suyla asit; CaO suyla baz; NH3\text{NH}_3 sudan proton alıp OH−\text{OH}^- oluşturur.
  • Nötralleşme: asit + baz → tuz + su; tam nötralleşmede nH+=nOH−n_{\text{H}^+} = n_{\text{OH}^-}, iki değerlileri ikiyle say.
  • Metaller: aktif metal asitle H2\text{H}_2 verir; yarı soy (Cu, Hg, Ag) yalnız oksijenli asitlerde, H2\text{H}_2 vermeden çözünür; soy (Au, Pt) yalnız kral suyunda; amfoter (Al, Zn) asitle de bazla da H2\text{H}_2 verir.
  • Asit yağmuru: SO2\text{SO}_2 ve NO2\text{NO}_2 bulutta aside döner; mermeri CO2\text{CO}_2 çıkararak aşındırır.
  • Güvenlik: çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırılmaz (Cl2\text{Cl}_2); asit suya eklenir, su aside değil.
  • Tuzlar: NaCl besin ve yol, Na2CO3\text{Na}_2\text{CO}_3 cam ve deterjan, NaHCO3\text{NaHCO}_3 kabartma tozu, CaCO3\text{CaCO}_3 yapı ve kireç, NH4Cl\text{NH}_4\text{Cl} kuru pil.

Sorular

Şimdi sıra sende

8 özgün soru

Özgün soru1

Kolay

İndikatör ve pH kâğıdı

Bir öğrenci pH kâğıdıyla dört çözeltinin pH değerini ölçüyor:

  • limon suyu: 22
  • sofra tuzu (NaCl) çözeltisi: 77
  • çamaşır suyu: 1212
  • sirke: 33

Bu ölçümlere göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Çözüm

  • pH <7< 7 asidik, =7= 7 nötr, >7> 7 bazik: limon suyu ve sirke asidik, NaCl çözeltisi nötr, çamaşır suyu bazik.
  • A doğru: asit mavi turnusolu kırmızıya çevirir. B doğru: fenolftalein bazik ortamda pembedir. D doğru. E doğru: bazik çözeltide OH−\text{OH}^- fazladır.
  • C yanlış: pH küçüldükçe asitlik artar; limon suyu (22), sirkeden (33) daha asidiktir.
  • Tuzak: büyük pH değerini "daha çok asit" sanmak.

Cevap: C

Özgün soru2

Kolay

Asit ve baz gibi davranan oksitler

CO2\text{CO}_2, SO2\text{SO}_2, N2O5\text{N}_2\text{O}_5, CaO ve NH3\text{NH}_3 maddelerinin her biri ayrı bir kaptaki saf suda çözünüyor.

Oluşan çözeltilerden kaç tanesi kırmızı turnusol kâğıdını maviye çevirir?

Çözüm

  • Kırmızı turnusolu maviye bazik çözeltiler çevirir.
  • CO2→H2CO3\text{CO}_2 \to \text{H}_2\text{CO}_3, SO2→H2SO3\text{SO}_2 \to \text{H}_2\text{SO}_3, N2O5→HNO3\text{N}_2\text{O}_5 \to \text{HNO}_3: üçü de asidik.
  • CaO+H2O⟶Ca(OH)2\text{CaO} + \text{H}_2\text{O} \longrightarrow \text{Ca(OH)}_2 ve NH3+H2O⇌NH4++OH−\text{NH}_3 + \text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{NH}_4^+ + \text{OH}^-: ikisi baziktir.
  • Tuzak: formülünde OH bulunmadığı için NH3\text{NH}_3 ve CaO’yu baz saymamak; bazlık suda oluşan OH−\text{OH}^-’den anlaşılır.

Cevap: B

Özgün soru3

Orta

Nötralleşme ve mol hesapları

1212 g NaOH içeren sulu çözelti ile 9,89{,}8 g H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 içeren sulu çözelti karıştırılıyor ve tepkime tam verimle gerçekleşiyor:

H2SO4(suda)+2 NaOH(suda)⟶Na2SO4(suda)+2 H2O(s)\text{H}_2\text{SO}_4(\text{suda}) + 2\,\text{NaOH}(\text{suda}) \longrightarrow \text{Na}_2\text{SO}_4(\text{suda}) + 2\,\text{H}_2\text{O}(\text{s})

Buna göre,

  • I. Tepkime sonunda ortam baziktir.
  • II. 14,214{,}2 g Na2SO4\text{Na}_2\text{SO}_4 oluşur.
  • III. 0,30{,}3 mol su oluşur.

yargılarından hangileri doğrudur? (NaOH =40= 40, H2SO4=98\text{H}_2\text{SO}_4 = 98, Na2SO4=142\text{Na}_2\text{SO}_4 = 142 g/mol)

İpucu

Önce iki maddeyi mole çevir; H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4’ün istediği NaOH, elindekinden az mı fazla mı?

Çözüm

  • Mol: nNaOH=1240=0,3n_{\text{NaOH}} = \dfrac{12}{40} = 0{,}3 mol, nH2SO4=9,898=0,1n_{\text{H}_2\text{SO}_4} = \dfrac{9{,}8}{98} = 0{,}1 mol.
  • 0,10{,}1 mol asit 0,20{,}2 mol NaOH ile tepkimeye girer; 0,10{,}1 mol NaOH artar. Ortam bazik: I doğru.
  • Tuz: 0,10{,}1 mol ⋅142=14,2\cdot 142 = 14{,}2 g. II doğru.
  • Su: 0,1⋅2=0,20{,}1 \cdot 2 = 0{,}2 mol. III yanlış.
  • Tuzak: suyun mol sayısını tepkimeye girmeyen NaOH dâhil bütün NaOH’den (0,30{,}3 mol) hesaplamak.

Cevap: C

Özgün soru4

Orta

Aktif, yarı soy ve soy metaller

X, Y ve Z metallerinden alınan parçalar HCl, NaOH ve seyreltik HNO3\text{HNO}_3 çözeltilerine ayrı ayrı atılıyor. Gözlemler tabloda verilmiştir.

Buna göre X, Y ve Z aşağıdakilerden hangisi olabilir?

İpucu

HCl’de H2\text{H}_2 veren metal aktif ya da amfoterdir; NaOH sütunu bu ikisini ayırır. HCl’de değişmeyenleri ise HNO3\text{HNO}_3 sütunu ayırır.

Çözüm

  • X: HCl’de H2\text{H}_2 verir, NaOH’de değişmez: amfoter değil, aktif metal (Mg). Zn ve Al amfoterdir, NaOH’de de H2\text{H}_2 verirdi; A ve D elenir.
  • Y: HCl’de değişmez, HNO3\text{HNO}_3’te çözünür: yarı soy metal (Cu, Ag). C’deki Au HNO3\text{HNO}_3’te çözünmez; C elenir.
  • Z: üç çözeltide de değişmez: soy metal (Au, Pt). A’daki Ag HNO3\text{HNO}_3’te çözünür; zaten elenmişti.
  • E’de X olarak verilen Cu, HCl ile H2\text{H}_2 vermez; E elenir. Geriye B kalır.

Cevap: B

Özgün soru5

Zor

Amfoter metaller

Al ve Mg tozlarından oluşan 7,57{,}5 g’lık bir karışım, yeterli miktarda NaOH çözeltisine atıldığında normal şartlarda 3,363{,}36 L H2\text{H}_2 gazı çıkıyor.

Aynı kütlede karışım yeterli miktarda HCl çözeltisine atılsaydı normal şartlarda kaç litre H2\text{H}_2 gazı çıkardı? (Al =27= 27, Mg =24= 24 g/mol)

İpucu

NaOH ile yalnız amfoter olan metal tepkimeye girer. Önce onun kütlesini bul, kalanı öbür metaldir.

Çözüm

  • NaOH ile yalnız Al tepkimeye girer: 2 Al+6 NaOH⟶2 Na3AlO3+3 H22\,\text{Al} + 6\,\text{NaOH} \longrightarrow 2\,\text{Na}_3\text{AlO}_3 + 3\,\text{H}_2.
  • nH2=3,3622,4=0,15n_{\text{H}_2} = \dfrac{3{,}36}{22{,}4} = 0{,}15 mol; nAl=0,15⋅23=0,1n_{\text{Al}} = 0{,}15 \cdot \dfrac{2}{3} = 0{,}1 mol =2,7= 2{,}7 g.
  • Mg: 7,5−2,7=4,87{,}5 - 2{,}7 = 4{,}8 g =0,2= 0{,}2 mol.
  • HCl ile ikisi de tepkimeye girer. Al yine 0,150{,}15 mol H2\text{H}_2 verir; Mg+2 HCl⟶MgCl2+H2\text{Mg} + 2\,\text{HCl} \longrightarrow \text{MgCl}_2 + \text{H}_2 ile Mg 0,20{,}2 mol H2\text{H}_2 verir.
  • Toplam 0,350{,}35 mol; 0,35⋅22,4=7,840{,}35 \cdot 22{,}4 = 7{,}84 L.
  • Tuzak: asitte de yalnız Al’yi sayıp 3,363{,}36 L (A) ya da yalnız Mg’yi sayıp 4,484{,}48 L (B) bulmak.

Cevap: D

Özgün soru6

Kolay

Yaygın tuzların özellikleri

Aşağıdaki tuz ve özellik eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Çözüm

  • A, B, C ve E doğru eşleştirmelerdir.
  • D yanlış: nişadırın (NH4Cl\text{NH}_4\text{Cl}) sulu çözeltisi asidiktir; kuru pillerde, lehimde metal yüzeyi temizlemede ve gübre olarak kullanılır.
  • Tuzak: bazik çözelti veren tuzları (Na2CO3\text{Na}_2\text{CO}_3, NaHCO3\text{NaHCO}_3) amonyum tuzuyla karıştırmak.

Cevap: D

Özgün soru7

Orta

Asit ve bazlarla çalışırken güvenlik

Evde temizlik yapan Elif şu üç işi düşünüyor:

  • I. Banyodaki lekeyi çıkarmak için çamaşır suyu ile tuz ruhunu aynı kovada karıştırmak
  • II. Su ısıtıcısındaki kireci sirkeyle çözmek
  • III. Alüminyum tencerenin dibindeki yanığı sud kostik (NaOH) çözeltisinde bekleterek temizlemek

Bu işlerden hangileri kimyasal açıdan güvenli ve uygundur?

İpucu

Her iş için tepkimeyi düşün: hangi gaz çıkar, hangi metal çözünür?

Çözüm

  • I uygun değil: NaOCl+2 HCl⟶NaCl+H2O+Cl2\text{NaOCl} + 2\,\text{HCl} \longrightarrow \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O} + \text{Cl}_2; zehirli klor gazı çıkar.
  • II uygun: sirkedeki zayıf asit kireci (CaCO3\text{CaCO}_3) CO2\text{CO}_2 çıkararak çözer.
  • III uygun değil: alüminyum amfoterdir; NaOH ile 2 Al+6 NaOH⟶2 Na3AlO3+3 H22\,\text{Al} + 6\,\text{NaOH} \longrightarrow 2\,\text{Na}_3\text{AlO}_3 + 3\,\text{H}_2 tepkimesini verir ve tencere aşınır.
  • Tuzak: "baz yanığı çözer" diye düşünüp kabın metalini unutmak.

Cevap: B

Özgün soru8

Orta

Asit yağmurları

Asit yağmurlarıyla ilgili,

  • I. Fosil yakıtlardan çıkan kükürt ve azot oksitlerinin havadaki su ve oksijenle tepkimesinden oluşur.
  • II. Mermer heykellerin yüzeyinde CO2\text{CO}_2 çıkışıyla aşınmaya yol açar.
  • III. Normal yağmur suyunun pH’si 77’dir; pH’si 77’den küçük her yağmur asit yağmurudur.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

İpucu

Havada her zaman CO2\text{CO}_2 vardır ve suda çözünür. Bu, temiz yağmurun pH’sini nasıl etkiler?

Çözüm

  • I doğru: SO2\text{SO}_2 ve NO2\text{NO}_2 bulutta H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 ve HNO3\text{HNO}_3’e dönüşür.
  • II doğru: CaCO3+H2SO4⟶CaSO4+H2O+CO2\text{CaCO}_3 + \text{H}_2\text{SO}_4 \longrightarrow \text{CaSO}_4 + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2.
  • III yanlış: havadaki CO2\text{CO}_2 suda H2CO3\text{H}_2\text{CO}_3 oluşturduğu için normal yağmur da hafif asidiktir (pH yaklaşık 5,65{,}6). Asit yağmuru bunun altındaki yağmurdur.

Cevap: C