Asitler, Bazlar ve Tuzlar · Görsel anlatım

Sıfırdan1 / 14

Mor lahana suyu üç renk veriyor

Kırmızı lahananın suyu mordur. Üç behere birer damla düşüyor: limon suyunda kırmızı, saf suda mor, çamaşır sodasında yeşil oluyor. Rengi ortama göre değişen böyle maddelere indikatör denir.

Sıfırdan2 / 14

pH şeridi: 0’dan 14’e

Bir çözeltinin asitliğini $0$ ile $14$ arası bir sayı söyler: pH. Ortadaki $7$ nötrdür. $7$ ’den küçükse asidik (limon, sirke), büyükse bazik (çamaşır suyu, NaOH). Her şişe kendi pH’sinin üstünde duruyor.

\text{asidik} < \text{pH}\ 7 < \text{bazik}

Sıfırdan3 / 14

pH kâğıdı rengini okumak

pH kâğıdı ortama göre renk alır: asitte kırmızı ve turuncu, nötrde yeşil, bazda mavi ve mor. Rengi kutudaki cetvelle karşılaştırınca pH okunur. Dikkat: pH küçüldükçe asitlik artar.

Dene: Sürgüyle pH kâğıdını şeridin üstünde kaydır; rengine ve adına bak.

Hızlı soru

pH’si $2$ olan limon suyu ile pH’si $3$ olan sirkeden hangisi daha asidiktir?

Asidik bölgede sayı küçüldükçe asitlik artar. $2 < 3$ olduğu için limon suyu daha asidiktir.

Temel4 / 14

Asit suya proton veriyor

HCl suya girince hidrojenin çekirdeği (proton, $\text{H}^+$ , kehribar haleli) bir su molekülüne geçer. Ortaya hidronyum ( $\text{H}_3\text{O}^+$ ) ve $\text{Cl}^-$ çıkar. Suda $\text{H}_3\text{O}^+$ oluşturan maddeye asit denir.

\text{HCl} + \text{H}_2\text{O} \longrightarrow \text{H}_3\text{O}^+ + \text{Cl}^-

Temel5 / 14

NaOH kristali iyonlarına ayrılıyor

Katı NaOH, $\text{Na}^+$ (mor) ve $\text{OH}^-$ (camgöbeği haleli) iyonlarından kurulu bir kristaldir. Suda iyonlar tek tek kopar ve dağılır. Suda $\text{OH}^-$ oluşturan maddeye baz denir.

\text{NaOH} \longrightarrow \text{Na}^+ + \text{OH}^-

Temel6 / 14

Amonyak sudan proton alıyor

$\text{NH}_3$ ’ün formülünde OH yok, ama bir su molekülünden proton alır: $\text{NH}_4^+$ ve $\text{OH}^-$ oluşur. Bu yüzden amonyak da bazdır. Bazlık formüldeki OH’den değil, suda oluşan $\text{OH}^-$ ’den anlaşılır.

\text{NH}_3 + \text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{NH}_4^+ + \text{OH}^-

Hızlı soru

Hangisi suda çözündüğünde $\text{OH}^-$ iyonu oluşturur?

$\text{NH}_3$ sudan proton alır, $\text{OH}^-$ oluşur. Metanoldeki OH iyon olarak ayrılmaz; $\text{HNO}_3$ ise $\text{H}_3\text{O}^+$ verir.

Temel7 / 14

Karbon dioksit asit, kireç baz yapıyor

Soldaki lahana suyuna $\text{CO}_2$ veriliyor: karbonik asit oluşur, renk kırmızıya döner. Sağdakine sönmemiş kireç (CaO) dökülüyor: $\text{Ca(OH)}_2$ oluşur, su ısınır, renk yeşile döner. Ametal oksitleri çoğunlukla asidik, aktif metal oksitleri baziktir.

Orta8 / 14

Damlayan baz asidi tüketiyor

Asitli behere NaOH damlıyor. Her $\text{OH}^-$ bir $\text{H}_3\text{O}^+$ ile birleşir ve iki su oluşur. $\text{Na}^+$ ve $\text{Cl}^-$ değişmez; su buharlaşınca tuz (NaCl) olarak kalır. Son $\text{H}_3\text{O}^+$ bitince renk mora döner.

\text{H}_3\text{O}^+ + \text{OH}^- \longrightarrow 2\,\text{H}_2\text{O}

Orta9 / 14

Tam nötrleşme: sayılar eşit

Beherde $3$ $\text{H}_3\text{O}^+$ var. $3$ $\text{OH}^-$ eklenince ikisi de tükenir: ortam nötr. Az eklersen asit, fazla eklersen baz artar. Mol hesabında da kural aynıdır.

n_{\text{H}^+} = n_{\text{OH}^-}

Dene: Sürgüyle eklenen $\text{OH}^-$ sayısını $0$ ’dan $5$ ’e değiştir; rengi izle.

Hızlı soru

$0{,}3$ mol HCl içeren çözeltiye $0{,}1$ mol $\text{Ca(OH)}_2$ ekleniyor. Tepkime sonunda ortam nasıldır?

$0{,}1$ mol $\text{Ca(OH)}_2$ $0{,}2$ mol $\text{OH}^-$ verir. $0{,}3$ mol $\text{H}^+$ ’nın $0{,}1$ molü artar; ortam asidiktir.

Orta10 / 14

Magnezyum köpürüyor, bakır sessiz

Üç tüpte aynı HCl. Aktif Mg hızla, Zn daha yavaş $\text{H}_2$ verir; balonlar şişer, metal azalır. Yarı soy Cu HCl ile tepkime vermez. Soy metaller (Au, Pt) yalnız kral suyunda çözünür.

\text{Mg} + 2\,\text{HCl} \longrightarrow \text{MgCl}_2 + \text{H}_2

Orta11 / 14

Alüminyum asitte de bazda da gaz veriyor

Alüminyum folyo hem HCl’de hem NaOH’de $\text{H}_2$ çıkarır; böyle metallere amfoter denir (Al, Zn). Mg yalnız asitte tepkime verir. Eşit mol metalden Al’nin balonu daha büyük: $2$ Al $3$ $\text{H}_2$ verir.

2\,\text{Al} \longrightarrow 3\,\text{H}_2

Hızlı soru

Hangi metal hem HCl hem NaOH çözeltisiyle $\text{H}_2$ verir?

Çinko amfoterdir: HCl ile $\text{ZnCl}_2$ , NaOH ile $\text{Na}_2\text{ZnO}_2$ oluşturur; iki durumda da $\text{H}_2$ çıkar.

Sınav12 / 14

Bacadan buluta, buluttan mermere

Kömür ve petrol yanınca çıkan $\text{SO}_2$ ve $\text{NO}_2$ bulutta oksijen ve suyla $\text{H}_2\text{SO}_4$ ve $\text{HNO}_3$ ’e döner. Yağmurun pH’si $5{,}6$ ’nın altına iner: asit yağmuru.

\text{SO}_3 + \text{H}_2\text{O} \longrightarrow \text{H}_2\text{SO}_4

Sınav13 / 14

Mermer heykel aşınıyor

Mermer $\text{CaCO}_3$ ’tür. Asit değdikçe $\text{CO}_2$ kabarcıkları çıkar, yerinde ufalanan alçı ( $\text{CaSO}_4$ ) kalır; bukleler ve burun silinir. $25$ g $\text{CaCO}_3$ aşınırsa NŞ’de $5{,}6$ L $\text{CO}_2$ çıkar.

\text{CaCO}_3 : \text{H}_2\text{SO}_4 : \text{CO}_2 = 1 : 1 : 1

Dene: Sürgüyle aşınmayı artır; bukleleri ve burnu izle.

Hızlı soru

Heykelden $0{,}25$ mol $\text{CaCO}_3$ aşınıyor. En az kaç mol $\text{H}_2\text{SO}_4$ harcanmıştır?

Denklemde bütün katsayılar $1$ : $0{,}25$ mol $\text{CaCO}_3$ $0{,}25$ mol asit harcar; $0{,}25 \cdot 22{,}4 = 5{,}6$ L $\text{CO}_2$ çıkar.

Sınav14 / 14

Özet: asit, baz, tuz

Asit suda $\text{H}_3\text{O}^+$ , baz $\text{OH}^-$ oluşturur; pH $7$ ’den küçükse asidik, büyükse bazik. Asit + baz → tuz + su. Aktif metal asitle, amfoter metal bazla da $\text{H}_2$ verir. Asit yağmuru mermeri aşındırır.

\text{asit} + \text{baz} \longrightarrow \text{tuz} + \text{su}

Görsel anlatım bitti

Örnekler ve çıkmış sorular Sıradaki: Atomun Kuantum Modeligörsel