9Konu 9 / 34
Sıvı Çözeltiler ve Çözünürlük

Çözünme ve Derişim Birimleri

Tuzun suda neden çözündüğünü etkileşim türleriyle açıklıyor; molarite, molalite, kütlece ve hacimce yüzde, ppm ve mol kesriyle derişimi ölçüyoruz. Ardından çözelti hazırlama, seyreltme, karıştırma ve iyon derişimi hesaplarını AYT düzeyine taşıyoruz.

11. sınıf
AYT sıklığı
40 dk

Görsel anlatımla başla16 adım · sıfırdan başlar · az yazı, bol 3B

LevhaÇözünme ve Derişim BirimleriÇözünme ve Derişim Birimleri

Tuz suda kayboluyor

Bir çay kaşığı sofra tuzunu bir bardak suya at ve karıştır: beyaz kristaller birkaç saniyede kaybolur, su yine berrak kalır. Levhada büyütülmüş kristal ( $\text{Na}^+$ mor, $\text{Cl}^-$ yeşil) su moleküllerinin arasında duruyor. Tuz nereye gidiyor ve bu suyun ne kadar tuzlu olduğunu sayıyla nasıl söyleriz? İlkinin adı çözünme, ikincisinin derişim.

Isınma

Başlamadan: mol, polarlık ve yoğunluk

Puansız. Takıldığın yer olursa ön koşul konuya göz at.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

9

g su kaç moldür? (

\text{H}_2\text{O} = 18

g/mol)

Açıklama

$n = \dfrac{m}{M_A} = \dfrac{9}{18} = 0{,}5$ mol.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

Aşağıdaki moleküllerden hangisi polardır?

Açıklama

Su açısal (kırık doğru) yapıdadır; iki O–H dipolü birbirini götürmez. Molekülün O ucu kısmi negatif, H uçları kısmi pozitiftir.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

Yoğunluğu

1{,}2

g/mL olan

500

mL çözeltinin kütlesi kaç gramdır?

Açıklama

$m = d \cdot V = 1{,}2 \cdot 500 = 600$ g.

Temel

Çözünme nasıl olur, derişim nasıl ölçülür

1. Çözünme: Çözücü Tanecikleri Çözüneni Sarar

Su molekülleri iyonları kristalden koparıyor

Levhada su molekülleri kristalin köşesindeki iyonlara yöneliyor: kısmi negatif O ucu $\text{Na}^+$ ’ya, kısmi pozitif H uçları $\text{Cl}^-$ ’ye döner. Sarılan iyon kristalden kopar ve bir su kabuğuyla birlikte dolaşır.

Hidratasyon:

\text{Na}^+

’yı suyun O ucu,

\text{Cl}^-

’yi H ucu sarar.

Hangi etkileşimin kurulacağını çözünen ile çözücünün türü belirler. Etkileşimlerin kendisi Kimyasal Türler Arası Etkileşimler dersindedir.

Kural

Çözünmede baskın etkileşim

Çözünen – çözücü	Baskın etkileşim	Örnek
İyonik katı – polar çözücü	İyon–dipol	$\text{NaCl}$ – su
F, O, N’ye bağlı H içeren molekül – su	Hidrojen bağı	$\text{C}_2\text{H}_5\text{OH}$ – su, $\text{NH}_3$ – su
Polar – polar (H bağı yok)	Dipol–dipol	aseton – $\text{CH}_2\text{Cl}_2$
Apolar – apolar	London	$\text{I}_2$ – $\text{CCl}_4$
Apolar – polar	Dipol–indüklenmiş dipol	$\text{O}_2$ – su (az çözünür)

Örnek

kolay

Baskın etkileşimi bulma

$\text{KCl}$ ’nin suda, $\text{CH}_3\text{OH}$ ’nin suda ve $\text{I}_2$ ’nin $\text{CCl}_4$ ’te çözünmesinde çözücü ile çözünen arasındaki baskın etkileşimler nelerdir?

$\text{KCl}$ iyonik, su polar: iyonlar suyun dipollerini çeker, etkileşim iyon–dipoldür.

$\text{CH}_3\text{OH}$ ’de O’ya bağlı H var, suda da var: iki molekül hidrojen bağı kurar.

$\text{I}_2$ ve $\text{CCl}_4$ ikisi de apolar: aralarında yalnız London kuvvetleri vardır.

Sonuç

Sırasıyla iyon–dipol, hidrojen bağı ve London etkileşimi.

2. Benzer Benzeri Çözer

Su–etanol tek faz, su–hekzan iki katman

İki tüp var: solda su ile etanol tek faz olur (hidrojen bağı), sağda su ile hekzan iki katmana ayrılır. Hekzana atılan iyot kristali mor renkle çözünür, su katmanına geçmez.

Polar ve iyonik maddeler polar çözücüde, apolar maddeler apolar çözücüde iyi çözünür. Çözücü–çözünen etkileşimi, koparılan etkileşimlerle yarışamıyorsa çözünme olmaz: hekzan, su molekülleri arasındaki hidrojen bağlarını kıracak kadar güçlü bir etkileşim kuramaz.

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

Aşağıdakilerden hangisi hekzanda (

\text{C}_6\text{H}_{14}

) en iyi çözünür?

Açıklama

$\text{I}_2$ apolardır; apolar hekzanla London etkileşimi kurar. Benzer benzeri çözer.

3. Molarite: Litre Çözeltideki Mol Sayısı

Balon jojede litre başına mol

Balon jojede $0{,}1$ mol $\text{NaCl}$ var (her iyon çifti $0{,}01$ mol); işaret çizgisine kadar su ekleniyor. Not, o anki hacmi ve litre başına molü okur: $250$ mL’de $0{,}4$ M. Sürgüyle joje hacmini yarıya indirince molarite iki katına çıkar.

Örnek

kolay

Kütleden molariteye

$5{,}85$ g $\text{NaCl}$ suda çözülüp hacim $250$ mL’ye tamamlanıyor. Çözeltinin molaritesi kaçtır? ( $\text{NaCl} = 58{,}5$ g/mol)

Mol sayısı: $n = \dfrac{5{,}85}{58{,}5} = 0{,}1$ mol.

Hacmi litreye çevir: $250$ mL $= 0{,}25$ L.

$M = \dfrac{0{,}1}{0{,}25} = 0{,}4$ mol/L.

Sonuç

$0{,}4$ M

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

0{,}2

mol

\text{KOH}

ile hazırlanan

400

mL çözeltinin derişimi kaç molardır?

Açıklama

$M = \dfrac{0{,}2}{0{,}4} = 0{,}5$ M.

Orta

Derişim birimleri ve aralarındaki geçiş

4. Molalite: Kilogram Çözücüdeki Mol Sayısı

Isınınca hacim değişir, kütle değişmez

Terazideki balon jojede $1$ kg su ve $0{,}2$ mol $\text{NaCl}$ var. Çözelti ısınınca sıvı genleşip işaret çizgisini aşar: hacim büyür, molarite $0{,}200$ ’den $0{,}195$ ’e düşer. Terazinin okuduğu kütle, dolayısıyla molalite ( $0{,}2$ mol/kg) değişmez.

Örnek

orta

Sporcu içeceğinde glukoz

Bir sporcu içeceği için $250$ g suda $9$ g glukoz ( $\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6$ ) çözülüyor. Çözeltinin molalitesi kaçtır? ( $\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 = 180$ g/mol)

Çözünenin molü: $n = \dfrac{9}{180} = 0{,}05$ mol.

Bölen çözücüdür ve kilogramla yazılır: $250$ g $= 0{,}25$ kg. Glukozun $9$ g’ı eklenmez.

$\text{molalite} = \dfrac{0{,}05}{0{,}25} = 0{,}2$ mol/kg.

Sonuç

$0{,}2$ molal

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

800

g suda

0{,}4

mol üre çözülüyor. Çözeltinin molalitesi kaçtır?

Açıklama

$\text{molalite} = \dfrac{0{,}4}{0{,}8} = 0{,}5$ mol/kg.

5. Kütlece Yüzde, Hacimce Yüzde, ppm ve Mol Kesri

Yüzde ve milyonda bir

Levhada $100$ g’lık çözelti küpünün renkli üst dilimi $20$ g: kütlece %20. Sonra büyüteç küçük küplerden birinin içine bakar: $1000$ tanecikten yalnız biri renkli. Küpte $1000$ küçük küp olduğundan bütün küpte milyonda bir parça var: $1$ ppm. Bu kadar seyreltik çözeltide derişimi ppm ile söyleriz.

Kural

Dört derişim birimi

\begin{aligned} \text{kütlece yüzde} &= \dfrac{m_{\text{çözünen}}}{m_{\text{çözelti}}} \cdot 100 \\[4pt] \text{hacimce yüzde} &= \dfrac{V_{\text{çözünen}}}{V_{\text{çözelti}}} \cdot 100 \\[4pt] \text{ppm} &= \dfrac{m_{\text{çözünen}}}{m_{\text{çözelti}}} \cdot 10^6 \\[4pt] X_A &= \dfrac{n_A}{n_{\text{toplam}}} \end{aligned}

Çözelti kütlesi, çözünen ile çözücünün toplamıdır. Mol kesirlerinin toplamı $1$ ’dir. Seyreltik sulu çözeltide $1$ ppm yaklaşık $1$ mg/kg’dır.

Örnek

orta

İçme suyunda florür

Bir şehrin içme suyundan alınan $500$ g’lık örnekte $0{,}6$ mg florür ( $\text{F}^-$ ) iyonu bulunuyor. Florür derişimi kaç ppm’dir?

Kütleleri aynı birime getir: $0{,}6$ mg $= 6 \cdot 10^{-4}$ g.

$\text{ppm} = \dfrac{6 \cdot 10^{-4}}{500} \cdot 10^6 = 1{,}2$ .

Sağlama: mg/kg olarak $\dfrac{0{,}6 \text{ mg}}{0{,}5 \text{ kg}} = 1{,}2$ mg/kg, aynı sonuç.

Sonuç

$1{,}2$ ppm

Örnek

orta

Aynı çözeltide yüzde ve mol kesri

$46$ g etanol ( $\text{C}_2\text{H}_5\text{OH}$ ) ile $54$ g su karıştırılıyor. Etanolün kütlece yüzdesi ve mol kesri kaçtır? ( $\text{C}_2\text{H}_5\text{OH} = 46$ , $\text{H}_2\text{O} = 18$ g/mol)

Çözelti $46 + 54 = 100$ g: kütlece yüzde $\dfrac{46}{100} \cdot 100 = 46$ .

Molleri bul: etanol $\dfrac{46}{46} = 1$ mol, su $\dfrac{54}{18} = 3$ mol.

$X_{\text{etanol}} = \dfrac{1}{1 + 3} = 0{,}25$ . Yüzde kütleye, mol kesri mole bakar; iki sayı farklı çıkar.

Sonuç

Kütlece %46, mol kesri $0{,}25$ .

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

Kütlece %0,001’lik bir sulu çözeltinin derişimi kaç ppm’dir?

Açıklama

ppm milyonda, yüzde yüzde birdir: $\text{ppm} = \%\,\cdot 10^4 = 0{,}001 \cdot 10^4 = 10$ .

6. Birimler Arası Geçiş: Önce Bir Miktar Seç

Geçiş sorularında elinde bir miktar yoksa sen seç: molarite için $1$ L çözelti, kütlece yüzde için $100$ g çözelti, molalite için $1$ kg çözücü. Sonra haritada adım adım yürü.

Hacimden mole:

\times d

\times \tfrac{\%}{100}

\div M_A

; molden üç derişime.

Örnek

orta

Derişik hidroklorik asidin molaritesi

Kütlece %36,5 $\text{HCl}$ içeren derişik asidin yoğunluğu $1{,}2$ g/mL’dir. Bu çözeltinin molaritesi kaçtır? ( $\text{HCl} = 36{,}5$ g/mol)

$1$ L çözelti seç: kütlesi $1000 \cdot 1{,}2 = 1200$ g.

$\text{HCl}$ kütlesi $1200 \cdot \dfrac{36{,}5}{100} = 438$ g; molü $\dfrac{438}{36{,}5} = 12$ mol.

Kısa yoldan sağlama: $M = \dfrac{10 \cdot 1{,}2 \cdot 36{,}5}{36{,}5} = 12$ .

Sonuç

$12$ M

İleri

Çözelti hazırlama, seyreltme, karıştırma ve iyon derişimi

7. Çözelti Hazırlama

Molar çözelti: Çözüneni tart, beherde az suda çöz, balon jojeye aktar, işaret çizgisine kadar su ekleyip çalkala.
Molal çözelti: Çözüneni ve çözücüyü ayrı ayrı tart; kilogramı bilinen çözücüde çöz. Balon joje gerekmez.
Seyreltik asit: Derişik asit her zaman suya, yavaşça ve karıştırarak eklenir; tersi sıçramaya yol açar.

8. Seyreltme ve Deriştirme: Mol Değişmez

Su eklenince tanecikler seyrekleşir

Beherde $0{,}2$ mol $\text{NaCl}$ var ve iyon sayısı hiç değişmiyor. Musluktan su eklendikçe hacim $100$ mL’den $400$ mL’ye çıkar, iyonlar seyrekleşir ve molarite $2$ M’den $0{,}5$ M’ye düşer. Isıtıcı suyu buharlaştırınca tersi olur: iyonlar sıklaşır.

0{,}6

mol çözünen:

V

büyüdükçe

M

küçülür,

M \cdot V

dikdörtgenlerinin alanı hep

0{,}6

mol.

Örnek

zor

Derişik sülfürik asitten seyreltik çözelti

Bir laboratuvarda kütlece %98’lik, yoğunluğu $1{,}84$ g/mL olan derişik $\text{H}_2\text{SO}_4$ var. Bu asitten $0{,}46$ M $200$ mL çözelti hazırlamak için kaç mL derişik asit alınmalıdır? ( $\text{H}_2\text{SO}_4 = 98$ g/mol)

Derişik asidin molaritesi: $M_1 = \dfrac{10 \cdot 1{,}84 \cdot 98}{98} = 18{,}4$ M.

Seyreltmede mol korunur: $18{,}4 \cdot V_1 = 0{,}46 \cdot 200$ .

$V_1 = \dfrac{92}{18{,}4} = 5$ mL. Bu $5$ mL asit, içinde su bulunan balon jojeye yavaşça eklenir ve hacim $200$ mL’ye tamamlanır.

Sonuç

$5$ mL derişik asit

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

2

100

\text{NaOH}

çözeltisine

300

mL su ekleniyor. Yeni derişim kaç molardır?

Açıklama

$2 \cdot 100 = M_2 \cdot 400 \implies M_2 = 0{,}5$ M.

9. Karıştırma: Molleri ve Hacimleri Topla

İki beher, ortak iyon toplanıyor

İki beher büyük bir behere boşaltılıyor: soldaki $200$ mL $0{,}3$ M $\text{NaCl}$ , sağdaki $300$ mL $0{,}2$ M $\text{MgCl}_2$ çözeltisi. $\text{Cl}^-$ iyonları iki kaynaktan gelip toplanır: $0{,}06 + 0{,}12 = 0{,}18$ mol. Hacim de toplanır ( $500$ mL), $[\text{Cl}^-] = 0{,}36$ M olur.

10. Çözeltideki İyon Derişimleri

Bir formül birimi, üç iyon

Bir $\text{CaCl}_2$ formül birimi suya girince bir $\text{Ca}^{2+}$ ve iki $\text{Cl}^-$ iyonuna ayrılır; her iyonu su molekülleri sarar. Çubuklar $1$ mol tuzdan $1$ mol $\text{Ca}^{2+}$ ve $2$ mol $\text{Cl}^-$ çıktığını gösterir.

0{,}1

M tuz çözeltilerinde katyon ve anyon derişimleri (mol/L).

Kendini dene

Puan yok, deneme sınırsız

0{,}2

\text{Al}_2(\text{SO}_4)_3

çözeltisinde

\text{SO}_4^{2-}

iyonlarının derişimi kaç molardır?

Açıklama

$\text{Al}_2(\text{SO}_4)_3 \longrightarrow 2\,\text{Al}^{3+} + 3\,\text{SO}_4^{2-}$ : $[\text{SO}_4^{2-}] = 3 \cdot 0{,}2 = 0{,}6$ M.

Örnek

zor

Ortak iyonlu karışımı seyreltme

$200$ mL $0{,}3$ M $\text{AlCl}_3$ çözeltisi ile $300$ mL $0{,}2$ M $\text{CaCl}_2$ çözeltisi karıştırılıyor. Karışımdaki $[\text{Cl}^-]$ kaç molardır ve karışıma kaç mL su eklenirse $[\text{Cl}^-]$ $0{,}4$ M olur? (Hacimler toplanır, tuzlar tamamen iyonlaşır.)

$\text{AlCl}_3$ : $0{,}2 \cdot 0{,}3 = 0{,}06$ mol tuz, $3 \cdot 0{,}06 = 0{,}18$ mol $\text{Cl}^-$ .

$\text{CaCl}_2$ : $0{,}3 \cdot 0{,}2 = 0{,}06$ mol tuz, $2 \cdot 0{,}06 = 0{,}12$ mol $\text{Cl}^-$ .

Toplam $0{,}30$ mol $\text{Cl}^-$ , hacim $0{,}5$ L: $[\text{Cl}^-] = \dfrac{0{,}30}{0{,}5} = 0{,}6$ M.

$0{,}4$ M için gereken hacim $\dfrac{0{,}30}{0{,}4} = 0{,}75$ L; eklenecek su $750 - 500 = 250$ mL.

Sonuç

$[\text{Cl}^-] = 0{,}6$ M; $250$ mL su eklenmeli.

Özet

Bu konudan aklında kalacaklar

Çözünme: Çözücü tanecikleri çözüneni sarar; iyonik katı–su iyon–dipol, alkol–su hidrojen bağı, apolar–apolar London.
Benzer benzeri çözer: Polar ve iyonik maddeler polarda, apolar maddeler apolarda çözünür.
Molarite: $M = \dfrac{n}{V_{\text{çözelti}}\,(\text{L})}$ ; sıcaklıkla değişir.
Molalite: $\dfrac{n}{m_{\text{çözücü}}\,(\text{kg})}$ ; sıcaklıktan bağımsızdır.
Yüzde, ppm, mol kesri: kütle oranı $\cdot 100$ , kütle oranı $\cdot 10^6$ , $X_A = \dfrac{n_A}{n_{\text{toplam}}}$ .
Geçiş: $M = \dfrac{10 \cdot d \cdot \%}{M_A}$ ; miktar yoksa $1$ L ya da $100$ g seç.
Seyreltme ve deriştirme: $M_1 V_1 = M_2 V_2$ ; mol değişmez.
Karıştırma: Molleri topla, toplam hacme böl.
İyon derişimi: Tuz derişimi × formüldeki iyon sayısı.

Çıkmış Sorular

Sınavda nasıl soruldu?

9 çıkmış soru5 özgün soru

2026 AYTSoru 18

Orta

Karıştırma ve buharlaştırmada iyon derişimi

Aynı sıcaklıkta bulunan $100$ mL $0{,}3$ M $\text{Na}_3\text{PO}_4$ çözeltisi ile $300$ mL $0{,}1$ M $\text{Na}_2\text{SO}_4$ çözeltisi (ikisi de sulu) bir kapta birleştiriliyor. Ardından sıcaklık değiştirilmeden karışımdan su buharlaştırılıyor ve hacim $100$ mL küçülüyor.

Son karışımda $\text{Na}^+(\text{suda})$ iyonlarının derişimi kaç molardır?

(İki tuzun da suda tamamen iyonlarına ayrıştığı ve karıştırınca toplam hacmin değişmediği kabul edilecektir.)

İpucu

Önce her tuzdan gelen $\text{Na}^+$ molünü bul. Buharlaşma molü değil, yalnızca hacmi değiştirir.

ÖSYM kitapçığında gör (s. 43)

Çözüm

$\text{Na}_3\text{PO}_4$ : $0{,}1 \cdot 0{,}3 = 0{,}03$ mol tuz; her birim $3$ $\text{Na}^+$ verir: $0{,}09$ mol.
$\text{Na}_2\text{SO}_4$ : $0{,}3 \cdot 0{,}1 = 0{,}03$ mol tuz; her birim $2$ $\text{Na}^+$ verir: $0{,}06$ mol.
Toplam $0{,}15$ mol $\text{Na}^+$ ; su buharlaşınca bu miktar değişmez.
Hacim $100 + 300 - 100 = 300$ mL $= 0{,}3$ L: $[\text{Na}^+] = \dfrac{0{,}15}{0{,}3} = 0{,}50$ M.
Tuzak: Buharlaşmayı unutup $400$ mL’ye bölmek $0{,}375$ verir; iyon katsayılarını atlamak çok küçük değerlere götürür.

Cevap: E

2025 AYTSoru 17

Kolay

Kütlece yüzdeden molariteye

Belirli bir sıcaklıkta $200$ g’lık bir $\text{NaOH}$ sulu çözeltisi kütlece %2 $\text{NaOH}$ içeriyor. Çözeltideki suyun tamamı buharlaştırılıyor ve geriye saf $\text{NaOH}$ katısı kalıyor. Bu katı yeniden suda tamamen çözülüyor ve çözeltinin hacmi $400$ mL’ye tamamlanıyor.

Son çözeltide $\text{NaOH}$ derişimi kaç molardır? ( $\text{NaOH} = 40$ g/mol)

ÖSYM kitapçığında gör (s. 43)

Çözüm

Çözünen kütlesi: $200 \cdot \dfrac{2}{100} = 4$ g $\text{NaOH}$ . Buharlaştırıp yeniden çözmek bu miktarı değiştirmez.
Mol sayısı: $\dfrac{4}{40} = 0{,}1$ mol.
$M = \dfrac{0{,}1}{0{,}4} = 0{,}25$ M.
Tuzak: Hacmi mililitre olarak bırakmak ya da $200$ g çözeltinin hepsini $\text{NaOH}$ saymak yanlış seçeneklere götürür.

Cevap: E

2024 AYTSoru 18

Orta

Molal çözeltinin seyreltilmesi ve iyonun kütlece yüzdesi

$1$ molal $\text{CaCl}_2$ sulu çözeltisinden $1111$ g alınıyor ve üzerine $889$ g su katılarak çözelti seyreltiliyor.

Son çözeltide $\text{Ca}^{2+}$ iyonlarının kütlece yüzde derişimi kaçtır?

( $\text{Ca} = 40$ g/mol, $\text{CaCl}_2 = 111$ g/mol; $\text{CaCl}_2$ ’nin suda tamamen iyonlarına ayrıştığı kabul edilecektir.)

İpucu

$1$ molal çözeltide $1000$ g su ve $1$ mol tuz vardır. Bu çözeltinin kütlesini hesapla ve $1111$ ile karşılaştır.

ÖSYM kitapçığında gör (s. 42)

Çözüm

$1$ molal: $1000$ g suda $1$ mol ( $111$ g) $\text{CaCl}_2$ . Çözelti kütlesi $1000 + 111 = 1111$ g; alınan örnek tam $1$ mol tuz içerir.
Su katılınca çözelti $1111 + 889 = 2000$ g olur; tuz miktarı değişmez.
$1$ mol $\text{CaCl}_2$ $1$ mol $\text{Ca}^{2+}$ verir: $40$ g.
Kütlece yüzde: $\dfrac{40}{2000} \cdot 100 = 2$ .
Tuzak: Tuzun tamamını almak $\dfrac{111}{2000} \cdot 100 \approx 5{,}6$ verir; soru yalnız $\text{Ca}^{2+}$ iyonunu soruyor.

Cevap: B

2023 AYTSoru 18

Kolay

Molaliteden kütlece yüzdeye

Belirli bir sıcaklıkta bir $\text{NaOH}$ sulu çözeltisinin derişimi $2{,}5$ molaldir.

Bu çözeltide $\text{NaOH}$ ’nin kütlece yüzde derişimi kaçtır? ( $\text{NaOH} = 40$ g/mol)

ÖSYM kitapçığında gör (s. 42)

Çözüm

$2{,}5$ molal: $1000$ g suda $2{,}5$ mol $\text{NaOH}$ , yani $2{,}5 \cdot 40 = 100$ g.
Çözelti kütlesi $1000 + 100 = 1100$ g.
Kütlece yüzde: $\dfrac{100}{1100} \cdot 100 = \dfrac{100}{11}$ (yaklaşık $9{,}1$ ).
Tuzak: Çözüneni çözelti yerine çözücü kütlesine bölmek $10$ verir.

Cevap: D

2023 AYTSoru 19

Kolay

Ortak iyonlu çözeltilerin karıştırılması

$25\,^\circ\text{C}$ ’de $250$ mL $1$ M $\text{NaCl}$ çözeltisi, aynı sıcaklıktaki $250$ mL $2$ M $\text{MgCl}_2$ çözeltisiyle (ikisi de sulu) karıştırılıyor.

Aynı sıcaklıkta elde edilen çözeltideki $\text{Mg}^{2+}$ ve $\text{Cl}^-$ iyonlarının molar derişimleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

(Karışımın toplam hacminin $500$ mL olduğu ve tuzların suda tamamen iyonlaştığı kabul edilecektir.)

ÖSYM kitapçığında gör (s. 42)

Çözüm

$\text{NaCl}$ : $0{,}25 \cdot 1 = 0{,}25$ mol; $0{,}25$ mol $\text{Cl}^-$ verir.
$\text{MgCl}_2$ : $0{,}25 \cdot 2 = 0{,}5$ mol; $0{,}5$ mol $\text{Mg}^{2+}$ ve $2 \cdot 0{,}5 = 1{,}0$ mol $\text{Cl}^-$ verir.
Hacim $0{,}5$ L: $[\text{Mg}^{2+}] = \dfrac{0{,}5}{0{,}5} = 1{,}00$ M, $[\text{Cl}^-] = \dfrac{0{,}25 + 1{,}0}{0{,}5} = 2{,}50$ M.
Tuzak: Seyrelmeyi unutmak $[\text{Mg}^{2+}] = 2$ M verir; $\text{Cl}^-$ için yalnız $\text{MgCl}_2$ ’yi saymak $2{,}00$ M verir.

Cevap: B

2022 AYTSoru 18

Kolay

Kütlece yüzde ve yoğunluktan molarite

Belirli bir sıcaklıkta kütlece %50 etanol ( $\text{C}_2\text{H}_5\text{OH}$ ) içeren sulu çözeltinin yoğunluğu $0{,}92$ g/mL’dir.

Bu çözeltide etanolün molar derişimi kaç mol/L’dir? ( $\text{C}_2\text{H}_5\text{OH} = 46$ g/mol)

ÖSYM kitapçığında gör (s. 43)

Çözüm

$1$ L çözelti seç: kütlesi $1000 \cdot 0{,}92 = 920$ g.
Etanol $920 \cdot \dfrac{50}{100} = 460$ g, yani $\dfrac{460}{46} = 10$ mol.
$M = \dfrac{10}{1} = 10$ mol/L. Kısa yol: $\dfrac{10 \cdot 0{,}92 \cdot 50}{46} = 10$ .
Tuzak: Yoğunluğu atlayıp $1$ L çözeltiyi $1000$ g saymak; bu çözeltinin $1$ litresi $920$ g’dır.

Cevap: E

2021 AYTSoru 18

Kolay

Çözücünün yoğunluğundan molalite

Tentürdiyot hazırlamak için $25{,}4$ g katı iyot ( $\text{I}_2$ ), belirli bir sıcaklıkta $2500$ mL etil alkolde tamamen çözülüyor.

Hazırlanan tentürdiyotta $\text{I}_2$ ’nin derişimi kaç molaldir?

( $\text{I} = 127$ g/mol; etil alkolün yoğunluğu $0{,}8$ g/mL)

ÖSYM kitapçığında gör (s. 42)

Çözüm

$\text{I}_2$ ’nin mol kütlesi $2 \cdot 127 = 254$ g/mol: $n = \dfrac{25{,}4}{254} = 0{,}1$ mol.
Çözücü kütlesi: $0{,}8 \cdot 2500 = 2000$ g $= 2$ kg.
$\text{molalite} = \dfrac{0{,}1}{2} = 0{,}05$ mol/kg.
Tuzak: İyodun mol kütlesini $127$ almak $0{,}2$ mol ve $0{,}10$ verir; iyot molekülü iki atomludur.

Cevap: B

2020 AYTSoru 18

Kolay

Karıştırmada ortak iyonun derişimi

Sıcaklıkları eşit $100$ mL $2$ M $\text{K}_2\text{SO}_4$ çözeltisi ile $400$ mL $1$ M $\text{KNO}_3$ çözeltisi (ikisi de sulu) karıştırılıyor.

Oluşan çözeltide $\text{K}^+$ iyonlarının derişimi kaç molardır?

( $\text{K}_2\text{SO}_4$ ile $\text{KNO}_3$ ’ün suda tamamen iyonlarına ayrıştığı ve toplam hacmin $500$ mL olduğu kabul edilecektir.)

ÖSYM kitapçığında gör (s. 40)

Çözüm

$\text{K}_2\text{SO}_4$ : $0{,}1 \cdot 2 = 0{,}2$ mol tuz; her birim $2$ $\text{K}^+$ verir: $0{,}4$ mol.
$\text{KNO}_3$ : $0{,}4 \cdot 1 = 0{,}4$ mol tuz, $0{,}4$ mol $\text{K}^+$ .
Toplam $0{,}8$ mol $\text{K}^+$ , hacim $0{,}5$ L: $[\text{K}^+] = \dfrac{0{,}8}{0{,}5} = 1{,}6$ M.
Tuzak: $\text{K}_2\text{SO}_4$ ’ün iki $\text{K}^+$ verdiğini unutmak $\dfrac{0{,}6}{0{,}5} = 1{,}2$ M (A) verir.

Cevap: C

2018 AYTSoru 18

Kolay

Seyreltmede değişmeyen nicelik

Bir tuzun sulu çözeltisine bir miktar daha su katılıyor.

Bu işlemde aşağıdaki niceliklerden hangisi değişmez?

ÖSYM kitapçığında gör (s. 42)

Çözüm

Su katmak seyreltmedir: çözeltiye tuz girmez, çözeltiden tuz çıkmaz; çözünenin mol sayısı sabit kalır (A).
Eklenen su çözücüdür: çözücünün mol sayısı (B) ve çözeltinin hacmi (C) artar.
$M = \dfrac{n}{V}$ : $n$ sabitken $V$ arttığı için derişim (E) azalır.
Tuzlu su saf sudan yoğundur; su katıldıkça yoğunluk suyunkine yaklaşır, yani değişir (D).
Tuzak: Yoğunluğu sıcaklık gibi sabit bir özellik sanmak; yoğunluk bileşime bağlıdır.

Cevap: A

Özgün sorular

Özgün soru1

Kolay

Benzer benzeri çözer

I. $\text{I}_2$
II. $\text{KNO}_3$
III. $\text{C}_6\text{H}_{14}$ (hekzan)

Yukarıdaki maddelerden hangileri karbon tetraklorürde ( $\text{CCl}_4$ ) sudakinden daha iyi çözünür?

Çözüm

$\text{CCl}_4$ simetrik yapıda olduğu için apolardır; su polardır.
$\text{I}_2$ apolardır: $\text{CCl}_4$ ile London etkileşimi kurar, suda az çözünür.
$\text{KNO}_3$ iyoniktir: iyon–dipol etkileşimiyle suda çözünür, apolar çözücüde çözünmez.
Hekzan apolardır: $\text{CCl}_4$ ile karışır, suyla iki katman oluşturur.
I ve III. Tuzak: $\text{CCl}_4$ ’teki C–Cl bağları polar diye çözücüyü polar sanmak.

Cevap: D

Özgün soru2

Orta

ppm

Bir yüzme havuzundaki suyun klor derişiminin $2$ ppm olması isteniyor. Havuzda $50$ ton su bulunuyor.

Bu derişimi sağlamak için suya kaç gram klor katılmalıdır?

( $1$ ton $= 1000$ kg; katılan klorun suyun kütlesini değiştirmediği kabul edilecektir.)

İpucu

ppm, bir milyon gram çözeltideki gram çözünendir. Önce suyun kütlesini grama çevir.

Çözüm

Su kütlesi: $50$ ton $= 5 \cdot 10^4$ kg $= 5 \cdot 10^7$ g.
$\text{ppm} = \dfrac{m_{\text{klor}}}{m_{\text{çözelti}}} \cdot 10^6 \implies m_{\text{klor}} = \dfrac{2 \cdot 5 \cdot 10^7}{10^6} = 100$ g.
Sağlama: $2$ ppm $\approx 2$ mg/kg; $2 \cdot 50\,000 = 100\,000$ mg $= 100$ g.
Tuzak: Tonu kilogram sanmak $0{,}1$ g verir.

Cevap: D

Özgün soru3

Orta

Mol kesri

Eşit kütlelerde su ( $\text{H}_2\text{O}$ ) ve metanol ( $\text{CH}_3\text{OH}$ ) karıştırılarak bir çözelti hazırlanıyor.

Bu çözeltide metanolün mol kesri kaçtır? ( $\text{H}_2\text{O} = 18$ g/mol, $\text{CH}_3\text{OH} = 32$ g/mol)

İpucu

Kütle olarak $18$ ile $32$ ’nin ortak katı olan bir sayı seç ve iki maddenin molünü bul.

Çözüm

Her birinden $288$ g al ( $18$ ve $32$ ’nin ortak katı).
$n_{\text{su}} = \dfrac{288}{18} = 16$ mol, $n_{\text{metanol}} = \dfrac{288}{32} = 9$ mol.
$X_{\text{metanol}} = \dfrac{9}{16 + 9} = 0{,}36$ .
Tuzak: Eşit kütleyi eşit mol sanmak $0{,}50$ verir; $0{,}64$ suyun mol kesridir.

Cevap: C

Özgün soru4

Orta

Molariteden molaliteye

Bir $\text{NaOH}$ sulu çözeltisinin $1$ litresinde $2$ mol $\text{NaOH}$ çözünmüş hâldedir. Çözeltinin yoğunluğu $1{,}08$ g/mL’dir.

Bu çözeltinin molalitesi kaçtır? ( $\text{NaOH} = 40$ g/mol)

İpucu

$1$ L çözeltinin kütlesini yoğunlukla bul; molalite için içindeki çözünenin kütlesini çıkar.

Çözüm

$1$ L $= 1000$ mL çözeltinin kütlesi $1000 \cdot 1{,}08 = 1080$ g.
$\text{NaOH}$ kütlesi $2 \cdot 40 = 80$ g; su kütlesi $1080 - 80 = 1000$ g $= 1$ kg.
$\text{molalite} = \dfrac{2}{1} = 2{,}00$ mol/kg.
Tuzak: Çözelti kütlesine bölmek $\dfrac{2}{1{,}08} \approx 1{,}85$ (A) verir; yoğunlukla çarpmak $2{,}16$ (C) verir.

Cevap: B

Özgün soru5

Zor

Çözelti hazırlama, seyreltme ve iyon derişimi

$34{,}2$ g $\text{Al}_2(\text{SO}_4)_3$ katısı suda çözülüyor ve hacim balon jojede $500$ mL’ye tamamlanıyor. Bu çözeltinin $100$ mL’si başka bir balon jojeye aktarılıyor ve saf suyla $400$ mL’ye tamamlanıyor.

Son çözeltide $\text{SO}_4^{2-}$ iyonlarının derişimi kaç molardır?

( $\text{Al}_2(\text{SO}_4)_3 = 342$ g/mol; tuzun suda tamamen iyonlarına ayrıştığı kabul edilecektir.)

İpucu

Önce ilk çözeltinin, sonra seyreltilmiş çözeltinin molaritesini bul; en sonda formüldeki sülfat sayısıyla çarp.

Çözüm

$n = \dfrac{34{,}2}{342} = 0{,}1$ mol; ilk çözelti $\dfrac{0{,}1}{0{,}5} = 0{,}2$ M.
Seyreltme: $0{,}2 \cdot 100 = M_2 \cdot 400 \implies M_2 = 0{,}05$ M $\text{Al}_2(\text{SO}_4)_3$ .
$\text{Al}_2(\text{SO}_4)_3 \longrightarrow 2\,\text{Al}^{3+} + 3\,\text{SO}_4^{2-}$ : $[\text{SO}_4^{2-}] = 3 \cdot 0{,}05 = 0{,}15$ M.
Tuzak: $0{,}05$ tuzun derişimi, $0{,}10$ ise $[\text{Al}^{3+}]$ ; seyreltmeyi unutmak $3 \cdot 0{,}2 = 0{,}60$ verir.

Cevap: C